یک کارشناس حوزه انرژی در گفتگو با راوی جهان: ژئوپولتیک ایران، آمریکای ابرقدرت را به یک بازنده واقعی تبدیل کرد

در ادامه مصاحبه «راوی جهان» با دکتر پوریا آذربخت کارشناسی ارشد مهندسی نفت و دکتری مدیریت اجرایی شاخه نفت را می خوانید:

مصاحبه: محمدحسین واحدی

راوی جهان: جنگ اخیر ایران، آمریکا و اسرائیل چه اثری بر بازار جهانی انرژی گذاشت؟

دکتر آذربخت: قرن بیستم و بیست و یکم پارامتر جدیدی را به جنگ های بشر اضافه کرد که مانند محاصره غذایی جنگهای حداقل سه هزار سال گذشته دورتادور قلعه ها توانست سرنوشت نزاع بین کشورها را عوض کند و آن هم انرژی بود. کشف نفت پس از زغال‌سنگ در اواخر قرن نوزدهم و استفاده رسمی از آن به عنوان موتور محرک ماشین در زمین، ماشین در دریا و ماشین در هوا در قرن بیستم توانست نتیجه جنگ های جهانی اول و دوم را بطور محسوسی تغییر دهد و یا به عبارت دیگر نفت، نه تنها انسان این قرن را هزار سال از بشر قرن قبل از خودش جلو انداخت، بلکه باعث به وجود آمدن جنگ عالم گیر دوم و پس از آن جنگ سرد و بسیاری از جنگ های بعد از آن در سده فوق گردید.

اگر قرن بیستم را قرن نزاع بین تفکرات سیاسی لیبرالیسم و کاپیتالیسم در یک طرف و مارکسیسم و کمونیسم در طرف دیگر و حتی برای مدتی کوتاه فاشیسم که نتیجه سرخوردگی آلمان و ایتالیا از دو فلسفه سیاسی غربی و شرقی بدانیم؛ می توانیم نفت و مشتقات نفتی را مهمترین ابزار نزاع بین این جریانات سیاسی نام گذاری کنیم.

نفت مهمترین کالای استراتژیک قرن بیستم بود و حتی توانست در بحران نفتی دهه هفتاد، غرب سرمست از حداقل سیصد سال رنسانس و انقلاب صنعتی را برای مدتی زمین‌گیر کند.

هرچند در قرن بیست و یکم این کالا دیگر آن اعتبار قرن بیستمی خود را از دست داده است اما همچنان برادر خلف فسیلی او یعنی گاز سردمدار کالاهای استراتژیک قرن حاضر است. همانطور که این دو برادر توانستند در جنگ اخیر و با بسته شدن تنگه هرمز به دنیا نشان دهند که درست است که باتری ها و انرژی هسته ای حرف های زیادی برای به حرکت در آوردن ماشین ها دارند اما همچنان سوخت فسیلی می تواند اقتصاد جهان را کنترل کند.

آمارهای متفاوت از انتقال نفت و گاز و کلا انرژی از مهمترین آبراهه جهان یعنی تنگه هرمز بین 25 تا 40 درصد بوده و بسته شدن این تنگه توسط جمهوری اسلامی ایران نشان داد که چقدر اقتصاد و صنعت دنیا وابسته به نفت عربستان، عراق، کویت، امارات و بحرین است و از طرف دیگر نبود گاز قطر چه بلایی می تواند سر اروپا و آسیای جنوب شرقی بیاورد. کمبود نفت و گاز کشورهای حوزه خلیج فارس و بالارفتن تقاضا و گران شدن نفت خام، قیمت تمامی مشتقات نفتی را به یکباره بالا برد و غیر از خود ایالات متحده آمریکا که نفت دارد و البته روسیه، عملا کشورهای اروپایی، چین، هند، ژاپن، استرالیا، کره جنوبی و حتی آمریکای لاتین دچار چالشی بزرگ شده اند. یعنی اولا نبود نفت خام و گاز برای تامین انرژی و گرانی محصولات نفتی و در ادامه گرانی حمل و نقل که تاثیر مستقیم بر روند زندگی مردم در همه جهات می گذارد.

راوی جهان: بازار نفت تا چه اندازه به تحولات امنیتی خاورمیانه وابسته است؟

دکتر آذربخت: در سال‌های گذشته کشورهای متعددی سعی کردند تا با استفاده از کریدورهای مختلف تنگه هرمز را دور بزنند تا برای تامین نفت و گاز به مشکل برنخورد. چرا که کارشناسان و متخصصان واقع گرا می دانستند ایران که به نوعی صاحب این آبراهه است ولی استفاده ای از آن حداقل به عنوان یک منبع درآمد مانند مصر در کانال سوئز نمی‌کند‌‌ و در کنارش در حال تبدیل شدن به یک ابرقدرت منطقه ای است و صاحب توان نظامی داخلی و مجهز به توان هسته ای، احتمال دارد که روزی بخواهد بر تنگه هرمز تسلط کامل داشته باشد.

غرب آسیا در طول تاریخ با نام امپراطوری پارس گره خورده‌ است و حتی استفاده از لغت موهوم خاورمیانه به جای غرب آسیا که ابتکار غربی های متکبر بود، نتوانست غرب آسیا که جایگاه ملت پرشیاست را از ایران جدا کند. پس از افول صفویان، ایران دیگر نتوانست اقتدار خود را در غرب آسیا و بخصوص بر خلیج فارس نشان دهد و فقط در مقطعی در اوایل قاجار، ایران کمی قدرت نمایی کرد اما در کل چند صد سال اخیر ایران با وجود تاثیرگذاری در منطقه اما آن بازیگر اصلی که باید باشد به واقع نبود.

اما انقلاب 57 و پس از آن جنگ تحمیلی 8 ساله و مهمتر از همه تحریم های 47 ساله آمریکا و غرب علیه ایران باعث شد که جمهوری اسلامی ایران حتی اگر نمی‌خواست اما برای بقا و موجودیت خود باید به اقتدار دوره صفویه برمی‌گشت. جنگ اخیر ایران را که حالا قدرتمند شده است مجبور کرد تا از کارت خاص ژئوپلیتیک خود در غرب آسیا و خلیج فارس و ابزار تنگه هرمز استفاده کند.

حالا دیگر امنیت در غرب آسیا بسیار مهم است چرا که تنگه هرمز که خلیج فارس را به دریای عمان متصل می کند در دست مهمترین کشور غرب آسیاست. پس نمی‌تواند نا امن باشد و یا تحریم شده و جدای از دنیا. چون نفت و گاز باید با امنیت از این تنگه بگذرد.

راوی جهان: آیا این جنگ باعث تغییر رفتار مصرف‌کنندگان بزرگ انرژی در سطح جهان خواهد شد؟

دکتر آذربخت: به طور قطع دنیا با دیدن نزاع آمریکا و ایران در خلیج فارس و دریای عمان در مهترین آبراهه جهان یعنی تنگه هرمز به این نتیجه خواهد رسید که اولا وابستگی مطلق به سوخت های فسیلی یک خود زنی خواهد بود. ثانیا الگوهای مصرف سوخت های فسیلی را باید بهبود ببخشید، ثالثا باید راه‌های تامین انرژی را از حالت استفاده صرف از نفت و گاز بردارد و به سمت انرژی هایی مانند باتری ها، هسته ای، خورشیدی، دریاها و رود خانه ها، باد، زمین گرمایی و انرژی های نو ببرد که البته در کشورهای صنعتی و حتی در حال توسعه، این کارها به جد در حال انجام است و ما نباید فکر کنیم تا ابد کنترل تنگه هرمز و در نتیجه کنترل بازار نفت و گاز دست ایران خواهد ماند.

همچنین کشورها باید دنبال کریدورها جایگزین در دریاها و بخصوص بر روری خشکی ها باشند تا بسته شدن یک تنگه چنین اقتصاد دنیا را فلج نکند. کما اینکه ایجاد این کریدورها توسط چین و هند در حال توسعه بوده و شاید روزی بیاید که تنگه هرمز اهمیت خود را از دست بدهد. اروپاییان و کشورهای حوزه خلیج فارس هم دنبال کریدورهای جایگزین هستند تا در نهایت مصرف کنندگان سوخت های فسیلی گرفتار یک تنگه نباشند.

راوی جهان: نقش چین و هند در معادلات انرژی پس از جنگ چیست؟

دکتر آذربخت: همان‌طور که در بالا هم عرض کردم، آمریکا و روسیه کمترین آسیب را در جنگ اخیر و بسته شدن تنگه هرمز از لحاظ تولید و تامین و صادرات انرژی داشته اند و حتی سود هم کرده اند. گران شدن نفت و گاز برای دو ابرقدرت که تولید کننده و صادر کننده نفت و گاز هم هستند می تواند جذاب و سود آور باشد اما در درازمدت برای ایالات متحده که خودش یکی از بزرگترین مصرف کنندگان سوخت های فسیلی و بخصوص دیزل یا نفتِ گاز است و نوع استخراج نفت در آمریکا نیز روش خیلی آسان و ارزانی مانند غرب آسیا نیست لذا ادامه جنگ و بسته ماندن تنگه هرمز، یانکی ها را نیز آزار خواهد داد.

برخلاف بعضی اظهار نظرها، نفت ونزوئلا اولا به دلیل سنگین بودن و کیفیت پایین و در نتیجه پالایش و گوگردزدایی بسیار هزینه بر، درمانی بر دردهای آمریکایی ها در جهت کنترل قیمت نفت نیست و ثانیا ونزوئلا با اینکه بزرگترین منابع نفتی دنیا را دارد اما به دلیل نداشتن پالایشگاه های جدید و مدرن، اصلا تاثیری در معادلات نفت دنیا ندارد. لذا آمریکا هم در نهایت ضربه پذیر است.

اما چین و هند دو متضرر بزرگ این جنگ هستند چرا که شرکای آنها در تأمین انرژی باید از آبراهه ای عبور کنند که در طول جنگ به دلیل بی تدبیری آمریکا در حمله به ایران توسط ایران بسته شده است. البته چین در کنار از دست دادن نفت عربستان و بقیه عرب‌های منطقه طبق معمول ادوار گذشته نفت ارزان‌تر ایران را که حالا جز معدود کشورهایی است که امکان صادرات نفت دارد، در دسترس دارد اما محاصره دریایی آمریکا، دسترسی به این نفت را نیز برای چین سخت تر کرده است.

هندوستان یکی از بزرگترین اقتصاد های دنیا، رقیب دیرینه چین، دوست آمریکا و دشمن پاکستان با داشتن پرجمعیت ترین کشور دنیا، شاید متضررترین کشور دنیا در جنگ اخیر باشد که البته بهتر است مودی نخست وزیر بهارات گله‌مند از دوست خود نتانیاهو باشد که چرا منطقه را به آشوب کشیده است؟! چین و هند تمام تلاش خود را به صورت موازی خواهند کرد تا جنگ به پایان برسد چرا که رقبای آنها آمریکا و روسیه بدشان نمی آید این دو کشور کمی عقب بیافتند. هرچند ممکن است برای روسیه، بزرگ تر شدن چین بهتر باشد تا نفع ایالات متحده.

راوی جهان: مهم‌ترین درس اقتصادی این جنگ برای جهان چیست؟

دکتر آذربخت: در جنگ های امروز عوامل متعددی در شکست یا پیروزی دخیل هستند و مانند هزاران سال گذشته نیست که آشوری ها، هخامنشی ها، رومی ها، مغول ها، عثمانی ها، بریتانیایی ها و حتی تا اواسط قرن بیستم یانکی ها از یک طرف دنیا بلند شوند و بروند آن سمت جهان، مردم را بکشند و کشورها را شخم بزنند و پیروز شوند و بر گردند. امروز انرژی و ژئوپلیتیک کشورها می تواند از آمریکای ابرقدرت همیشه برنده، یک بازنده واقعی بسازد. کاری که ایرانِ 47 سال تحت تحریم‌ با آمریکا و دنیا کرده است.

این جنگ نشان داد که وابسته بودن به یک نوع انرژی و حتی چند انرژی هم نمی تواند صنعت و اقتصاد کشورها را برای همیشه پایدار نگه دارد. استفاده از انرژی هسته ای صلح آمیز و در کنارش انرژی خورشیدی تنها راه‌های مطمئن تامین انرژی پایدار در آینده است. اینجا کریدورها ریلی و جاده ای بین کشورهای آسیایی، اروپایی و آفریقایی تنها راه مطمئن حذف آمریکا به عنوان امپراطور دریاهاست که می تواند امنیت انرژی و غذا را بر روی اقیانوس ها و دریاها به خطر بیاندازد.

درسی مهم برای اقتصاد شیشه ای های حوزه خلیج فارس و حتی کشورهای پیشرفته آسیای جنوب شرقی که فکر می کردند با اتکا به ایالات متحده آمریکا و دلار و پترودلار می توانند در این جهان خطرناک مملو از موشک، هواپیمای جنگی، ناوهای هواپیمابر، کلکلاهک هسته ای و بدون داشتن توان علمی و صنعتی بومی با ظواهری زیبا، ادای کشورهای پیشرفته را در بیاورند.

راوی جهان: آیا احتمال شوک‌های نفتی جدید در سال‌های آینده وجود دارد؟

دکتر آذربخت: بله همان طور که بحران نفتی دهه هفتاد میلادی در قرن بیستم توسط اعراب که نفت اولین کالای استراتژیک دنیا بود، توانست مدتی غرب را شوکه کند و یا جنگ عراق علیه ایران و در انتهای آن جنگ نفت کش ها در خلیج فارس، 8 سال بر قیمت نفت و حامل های انرژی اثر گذاشت و یا جنگ های خلیج فارس اول و دوم و جنگ های نیابتی در عراق و سوریه و افغانستان که نفت ارزان را تبدیل به کالای گران قیمت کرد و یا بحران تامین گاز، مهترین کالای استراتژیک قرن بیست و یکم در اروپا که جنگ روسیه علیه اوکراین شروع کننده آن بحران بود و امروز شاهد کوچک تر شدن اقتصاد اروپاییان و بخصوص آلمان غول صنعت و اقتصاد هستیم تا به امروز که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در حال فروپاشی اقتصاد جهان است؛ همه و همه نشان دهنده آن است که شوک های ایجاد شده به واسطه نبود و یا حتی کمبود سوخت های فسیلی همچنان می تواند پاشنه آشیل جهان امروز باشد.

دکتر پوریا آذربخت کارشناسی ارشد مهندسی نفت و دکتری مدیریت اجرایی شاخه نفت، گاز و پتروشیمی

مدیریت پروژه های نفت، گاز و پتروشیمی، فولاد و مس، نیروگاهی، هسته ای و نظامی

پرونده ویژه راوی جهان/ کد مطلب: 112