تصمیم اخیر آرامکوی عربستان برای کاهش ۱۱ دلاری قیمت رسمی فروش نفت سبک عرب به مشتریان آسیایی، در نگاه نخست یک اقدام تجاری برای جذب مشتریان بیشتر به نظر میرسد، اما در واقع این تصمیم را باید نشانهای از تغییر رویکرد راهبردی ریاض در بازار جهانی نفت دانست. کاهش قیمت رسمی فروش (OSP) صرفاً به معنای ارزانتر شدن نفت عربستان نیست؛ بلکه پیامی است که این کشور به بازار مخابره میکند: «در شرایط جدید، حفظ سهم بازار بر حفظ قیمت اولویت دارد.»
در سالهای اخیر، عربستان تلاش میکرد با کاهش تولید در چارچوب اوپکپلاس، از قیمتهای بالای نفت حمایت کند. این سیاست تا زمانی کارآمد بود که عرضه سایر تولیدکنندگان با محدودیت روبهرو بود و رشد تقاضای جهانی نیز ادامه داشت. اما اکنون شرایط تغییر کرده است. از یک سو، اقتصاد چین به عنوان بزرگترین واردکننده نفت جهان با کاهش شتاب رشد مواجه شده و تقاضای آن دیگر مانند گذشته موتور محرک بازار نیست. از سوی دیگر، نفت روسیه با تخفیفهای قابل توجه همچنان راه خود را به بازارهای آسیایی باز کرده و تولیدکنندگانی مانند عراق، امارات و حتی برخی کشورهای خارج از اوپک نیز حضور پررنگتری در بازار پیدا کردهاند. در چنین فضایی، کاهش تولید دیگر الزاماً به معنای افزایش قیمت نیست؛ بلکه ممکن است تنها به از دست رفتن مشتریان بینجامد. به همین دلیل، ریاض اکنون میان دو هدف «قیمت بالاتر» و «سهم بازار بیشتر»، گزینه دوم را برگزیده است.
این تغییر رویکرد، یادآور دورهای است که عربستان در سالهای ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ نیز به جای کاهش عرضه، تلاش کرد با حفظ تولید بالا، رقبای پرهزینه و تولیدکنندگان نوظهور را تحت فشار قرار دهد. هرچند شرایط امروز با آن دوره تفاوتهایی دارد، اما منطق تصمیم مشابه است؛ عربستان به خوبی میداند که در بازار نفت، از دست دادن مشتریان آسیایی میتواند پیامدهایی بلندمدت داشته باشد و بازگرداندن آنها بسیار دشوارتر از کاهش موقت قیمت است. بنابراین، تخفیف اخیر را باید سرمایهگذاری ریاض برای حفظ جایگاه خود در مهمترین بازار انرژی جهان دانست.
پیامدهای این تحول برای ایران نیز قابل توجه است. بخش عمده صادرات نفت ایران راهی بازار چین میشود؛ بازاری که هماکنون به صحنه اصلی رقابت میان صادرکنندگان نفت تبدیل شده است. اگر عربستان با ظرفیت تولید بسیار بالا و توان مالی گسترده، تخفیفهای قابل توجه ارائه دهد، ایران ناگزیر خواهد شد یا تخفیفهای بیشتری پیشنهاد کند یا بخشی از سهم بازار خود را از دست بدهد. در نتیجه، حتی اگر حجم صادرات ایران ثابت بماند، احتمال کاهش درآمدهای نفتی افزایش خواهد یافت؛ زیرا رقابت دیگر صرفاً بر سر فروش نفت نیست، بلکه بر سر میزان تخفیف و شرایط فروش است.
در سطحی کلانتر، تصمیم آرامکو را باید نشانه ورود بازار نفت به مرحلهای جدید دانست؛ مرحلهای که در آن، رقابت میان تولیدکنندگان بیش از آنکه بر مدیریت عرضه برای افزایش قیمت استوار باشد، بر حفظ مشتریان و سهم بازار متمرکز خواهد بود. اگر این روند در ماههای آینده نیز ادامه پیدا کند، بازار جهانی نفت وارد دورهای از رقابت قیمتی خواهد شد که در آن، کشورهایی با هزینه تولید پایین، ظرفیت مازاد بالا و قدرت مانور مالی بیشتر، دست برتر را خواهند داشت. از این منظر، تخفیف اخیر عربستان نه یک اقدام مقطعی، بلکه میتواند آغاز فصل تازهای در ژئوپلیتیک انرژی و رقابت نفتی خاورمیانه باشد؛ فصلی که پیامدهای آن، فراتر از قیمت نفت، بر موازنههای اقتصادی و حتی سیاسی منطقه نیز اثرگذار خواهد بود.
