در ادبیات روابط بینالملل، قدرت تنها در میدان نبرد یا پشت میز مذاکره تولید نمیشود گاهی یک رویداد نمادین بیش از یک عملیات نظامی یا یک توافق سیاسی، در بازتعریف موازنه قدرت اثر میگذارد. تشییع رهبر شهید انقلاب اسلامی در عراق از همین جنس رخدادهاست رویدادی که باید آن را در چارچوب «ژئوپلیتیک نمادها» تحلیل کرد، نه صرفاً یک آیین سوگواری.
غرب آسیا پس از رویارویی مستقیم ایران، آمریکا و رژیم صهیونیستی وارد مرحلهای شده که مهمترین میدان رقابت، دیگر صرفاً عرصه نظامی نیست، بلکه «نبرد بر سر راهبرد و آینده نگری » است. هر بازیگر تلاش میکند این تصور را در ذهن رقبا، متحدان و افکار عمومی ایجاد کند که موقعیت راهبردی او همچنان مستحکم است. در چنین شرایطی، مراسمی با ابعاد فراملی، خود به بخشی از فرآیند تولید قدرت تبدیل میشود.
جوزف نای نظریهپرداز قدرت نرم، معتقد بود کشورها زمانی بیشترین نفوذ را دارند که بتوانند دیگران را بدون اجبار و از طریق جاذبه، مشروعیت و سرمایه اجتماعی با خود همراه کنند. اگر این چارچوب نظری را بر عراق منطبق کنیم، تشییع رهبر شهید انقلاب را میتوان آزمونی برای سنجش قدرت نرم جمهوری اسلامی دانست. موضوع فقط شمار شرکتکنندگان نیست بلکه این است که آیا ایران همچنان توانایی ایجاد همگرایی فرامرزی و تولید سرمایه نمادین در یکی از مهمترین میدانهای ژئوپلیتیکی منطقه را دارد یا خیر.
از سال ۲۰۰۳ به این سو، عراق به مهمترین نقطه تماس منافع ایران و ایالات متحده تبدیل شده است. هر تحول بزرگ در این کشور، مستقیماً بر معماری امنیتی غرب آسیا اثر میگذارد. به همین دلیل، تشییع رهبر انقلاب در عراق برای ناظران بینالمللی نه یک رویداد داخلی، بلکه شاخصی برای ارزیابی توازن قدرت منطقهای خواهد بود.
در سالهای اخیر، بسیاری از اندیشکدههای غربی بر این فرض استوار بودهاند که فشارهای اقتصادی، ترورها، تحریمها و جنگهای نیابتی، به تدریج عمق راهبردی ایران را کاهش داده است. تشییعی که در عراق با حضور گسترده اقشار سیاسی و اجتماعی برگزار شد، این فرضیه را با پرسشهای جدی مواجه کرد.
از منظر ژئوپلیتیک، عراق صرفاً یک همسایه برای ایران نیست؛ بلکه حلقه اتصال شرق و غرب جهان عرب و شاهراه ارتباطی میان خلیج فارس، شامات و مدیترانه است. هرگونه نمایش نفوذ در این جغرافیا، بهطور طبیعی بر محاسبات امنیتی بازیگران منطقهای اثر میگذارد. به همین دلیل، این مراسم در بغداد، ریاض، ابوظبی، آنکارا، واشنگتن و تلآویو را با حساسیت مواجه خواهد کرد.
باید یاداور شد یکی از مهمترین مفاهیم امنیتی که در این رویداد قابل مشاهده است، «بازدارندگی ادراکی» است. بازدارندگی صرفاً به تعداد موشکها، هواپیماها یا نیروهای نظامی وابسته نیست؛ بلکه به برداشت رقبا از میزان انسجام، مشروعیت و پشتوانه اجتماعی یک بازیگر نیز بستگی دارد. اگر رقیب احساس کند یک قدرت منطقهای همچنان از ظرفیت بسیج اجتماعی و مشروعیت فراملی برخوردار است، در محاسبات خود محتاطتر عمل خواهد کرد. از این منظر، تشییع میتواند بخشی از معادله بازدارندگی باشد؛ نه بهعنوان یک ابزار نظامی، بلکه بهعنوان یک ابزار ادراکی.
همچنین همزمان، این مراسم در بستر «جنگ روایتها» نیز معنا پیدا میکند. در عصر رسانههای دیجیتال، تصاویر، روایتها و برداشتها گاه اثری همسنگ با تحولات میدانی دارند. اگر رسانههای نزدیک به ایران بر حضور گسترده و پیوندهای اجتماعی تأکید کنند و رسانههای مخالف بر سازماندهی سیاسی یا ابعاد دیگر مراسم تمرکز داشته باشند، در عمل دو روایت متفاوت از یک رخداد شکل خواهد گرفت. این تفاوت روایتها، بخشی از رقابت ژئوپلیتیکی امروز منطقه است.
در ادامه این نکته حائز اهمیت است برای کشورهای عربی حوزه خلیج فارس نیز این مراسم صرفاً یک خبر نخواهد بود. این کشورها در سالهای اخیر تلاش کردهاند روابط خود با ایران را میان همکاری و رقابت مدیریت کنند. بنابراین، هر نشانهای از تداوم یا تغییر نفوذ منطقهای تهران میتواند بر محاسبات امنیتی و دیپلماتیک آنان اثر بگذارد. از این رو، تشییع در عراق توانست بهعنوان یکی از شاخصهای غیررسمی ارزیابی محیط امنیتی آینده مورد توجه قرار گیرد.
همچنین بایدافزود برای رژیم غاصب صهیونیستی نیز اهمیت این رویداد در این است که راهبرد چند سال اخیر آن بر محدود کردن شبکههای همسو با ایران و افزایش هزینههای منطقهای تهران استوار بوده است.
از این منظر، هر رویدادی که از نگاه تحلیلگران به تداوم یا احیای ظرفیتهای نفوذ ایران تعبیر شود، در ارزیابیهای امنیتی تلآویو جایگاه ویژهای خواهد داشت؛ هرچند برداشتها درباره پیامدهای واقعی آن ممکن است متفاوت باشد.
در پایان ، اهمیت این مراسم در آن بود که توانست به یکی از نخستین شاخصهای سیاسی و نمادین دوران پس از جنگ تبدیل شود. قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای، آینده غرب آسیا را تنها با رصد تحرکات نظامی تحلیل نمیکنند بلکه به نمادها، اجتماعات، روایتها و میزان توان بازیگران در حفظ سرمایه اجتماعی نیز توجه دارند.
شاید به همین دلیل است که تشییع رهبر شهید انقلاب در عراق، بیش از آنکه پایان یک زندگی سیاسی باشد، آغاز مرحلهای تازه در رقابت بر سر نظم آینده غرب آسیا خواهد بود نظمی که در آن قدرت سخت همچنان تعیینکننده است اما بدون قدرت نرم، بازدارندگی ادراکی و برتری در جنگ روایتها بهتنهایی قادر به تثبیت موازنه نخواهد بود.
منبع: الوقت
