هند در حال گسترش روابط خود با یونان، قبرس، ارمنستان و اسرائیل است تا با نفوذ منطقهای رو به رشد ترکیه و همکاری آنکارا با پاکستان مقابله کند. دهلی نو با تقویت همکاریهای دفاعی و مشارکتهای راهبردی، حضور خود را در خاورمیانه و شرق مدیترانه افزایش میدهد. در نتیجه، رقابت میان هند و ترکیه این ظرفیت را دارد که به یک گسل ژئوپلیتیکی جدید در منطقه تبدیل شود.
غرب آسیا بار دیگر در کانون رقابت و بیثباتی ژئوپلیتیکی گسترده قرار گرفته است. اما این بار مسئله صرفاً به قدرتهای بزرگ مربوط نمیشود، بلکه ریشه در رقابت و موازنهجویی کشورهای منطقهای دارد.
پس از به قدرت رسیدن دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، در ژانویه ۲۰۲۵، گرایش کشورها به سمت استقلال راهبردی افزایش یافته است. غرب آسیا نیز از این روند مستثنی نیست؛ بهگونهای که اسرائیل، ترکیه و کشورهای خلیج فارس بیش از گذشته به سمت سیاستهای مستقل و رقابت برای گسترش نفوذ خود در منطقه حرکت میکنند. از یک سو، خلأ ناشی از عقبنشینی نسبی ایالات متحده کشورهای منطقه را جسورتر کرده و از سوی دیگر، تحولات تازه بر ناپایداری وضعیت کنونی افزوده است. با توجه به حضور پررنگ ترکیه در تحولات اخیر منطقه، اکنون محافل راهبردی هند در پی یافتن راههایی برای مقابله با این روند هستند. در این میان، ترکیه به یکی از اهداف اصلی توجه راهبردی دهلی نو تبدیل شده است.
اتحاد ششضلعی
اکنون غرب آسیا شاهد شکلگیری ائتلافهایی از کشورهای همسو است. پیش از درک راهبرد محاصره ترکیه از سوی هند، باید توجه داشت که این تحول در قالب ابتکاری موسوم به «اتحاد ششضلعی» مطرح شده است؛ ایدهای که توسط نخستوزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، پیش از سفر نخستوزیر هند، نارندرا مودی، به اسرائیل در فوریه ۲۰۲۶ پیشنهاد شد. به گفته نخستوزیر اسرائیل، «این ابتکار شامل اسرائیل، هند، یونان و قبرس، به همراه چند کشور دیگر از جهان عرب، آفریقا و آسیا خواهد بود. این محور شامل کشورهایی است که در برابر محورهای رادیکال ــ از جمله محور سنی افراطی در حال ظهور و محور شیعه افراطی ــ دیدگاه مشترکی دارند.»
در این چارچوب، ایران در کانون توجه قرار گرفته و در مرحله بعدی نیز جریانهای سنی، بهویژه اخوانالمسلمین، مطرح میشوند. به گفته برخی از کارشناسان، ترکیه پس از ایران میتواند به هدف بعدی این رویکرد تبدیل شود. هرچند در نشستهای مرتبط با این ابتکار، هند بیانیه رسمی درباره عضویت خود در اتحاد پیشنهادی منتشر نکرده است، اما تحولات جاری نشان میدهد که «دهلی نو عملاً در حال ایفای نقش خود در این چارچوب است.»
راهبرد محاصره هند
تعاملات فزاینده پاکستان با ترکیه، عربستان سعودی، قطر و برخی دیگر از بازیگران منطقهای، موجب نگرانی در محافل راهبردی هند شده است. دهلی نو پیشتر نیز به دلیل حمایت معنوی و مادی ترکیه از پاکستان در جریان درگیری ماه مه ۲۰۲۵، آنکارا را مورد انتقاد قرار داده بود. از آن زمان، روابط میان هند و ترکیه روندی رو به وخامت پیدا کرده است.
همچنین بحث درباره ایجاد نوعی «ناتوی اسلامی» که در وهله نخست شامل پاکستان، ترکیه و عربستان سعودی میشود، برای هند نگرانکننده تلقی میشود. از این رو، دهلی نو با همکاری کشورهایی مانند اسرائیل، یونان، قبرس و ارمنستان به دنبال ایجاد نوعی موازنه در برابر نفوذ ترکیه است.
روابط دفاعی هند و یونان
پویایی اتحادهای منطقهای، هند و یونان را بهویژه در حوزه همکاریهای دریایی به یکدیگر نزدیکتر کرده است. دو کشور در جریان سفر وزیر دفاع یونان به هند در سال جاری توافقنامهای را امضا کردند که به تدوین یک نقشه راه پنجساله برای تقویت مشارکت دفاعی میان آنها منجر خواهد شد. همچنین دو طرف توافق کردند که برنامه همکاری نظامی برای سال ۲۰۲۶ را مبادله کنند تا چارچوبی برای تعاملات دفاعی آینده فراهم شود.
همکاری دریایی هند و یونان عمدتاً بر امنیت مناطق مدیترانه و اقیانوس هند ـ اقیانوس آرام متمرکز است. هر دو کشور روابط پرتنشی با ترکیه دارند؛ بهگونهای که ترکیه به حمایت از پاکستان در زمان بروز تنش با هند شناخته میشود. از سوی دیگر، ترکیه و یونان نیز طی دهههای اخیر بر سر مرزهای دریایی و حوزههای نفوذ در شرق مدیترانه اختلافات جدی داشتهاند.
مشارکت راهبردی هند و قبرس
پس از سفر رسمی رئیسجمهور قبرس، نیکوس کریستودولیدس، به هند در ماه مه ۲۰۲۶، روابط دوجانبه دو کشور به سطح «مشارکت راهبردی» ارتقا یافته است. این تحول با تدوین یک راهبرد پنجساله (۲۰۲۶–۲۰۳۱) و امضای چندین یادداشت تفاهم همراه بوده است. چنین روندی به هند کمک میکند تا در اوج اختلافات با ترکیه، نفوذ خود را در شرق مدیترانه تثبیت کند.
همچنین، ابتکارهایی مانند ایده «ناتوی اسلامی» تا حدی با شکلگیری همکاریهای نزدیکتر میان هند، یونان، قبرس و اسرائیل در حال خنثی شدن است. قبرس علاقه قابل توجهی به سامانههای نظامی هند، از جمله موشک کروز مافوق صوت BrahMos، سامانه Nagastra-۱ و انواع مهمات پرسهزن نشان داده است.
علاوه بر این، قبرس میتواند به عنوان دروازه هند به اتحادیه اروپا عمل کند؛ زیرا این کشور ریاست شورای اتحادیه اروپا را بر عهده دارد. این وضعیت ممکن است فرصتهای جدیدی را برای شرکتهای دفاعی هند و اروپا در قالب برنامه «SAFE» اتحادیه اروپا فراهم کند. از سوی دیگر، ترکیه کنترل بخش شمالی قبرس را در اختیار دارد و با دولت قبرس بر سر منطقه اقتصادی انحصاری (EEZ) اختلاف دارد. آنکارا همچنین در حال پیشبرد لایحهای است که احتمالاً در اوایل ژوئن ۲۰۲۶ تصویب خواهد شد تا ابتکار «میهن آبی» را به سیاست رسمی دولت تبدیل کند. این ابتکار با ادعاهای دریایی یونان و قبرس همپوشانی دارد؛ مناطقی که برخی از آنها احتمالاً دارای منابع قابل توجه نفت و گاز هستند.
در چنین شرایطی، نزدیکی هند با یونان و قبرس میتواند در مقاومت در برابر این ادعاها نقش مؤثری ایفا کند.
همکاری دفاعی هند و ارمنستان
با افزایش نگرانیهای امنیتی ایروان از حمایت پاکستان و ترکیه از جمهوری آذربایجان، دولت ارمنستان در حال گسترش پیوندهای دفاعی خود با هند است. بر اساس گزارشهای منتشر شده تا ماه مه ۲۰۲۶، معاون اول وزیر دفاع ارمنستان و رئیس ستاد کل نیروهای مسلح این کشور در جریان سفر رسمی به دهلی نو، دیدارهای مهمی با همتایان هندی خود برگزار کردهاند. پیشتر نیز در فوریه ۲۰۲۶، فرمانده کل نیروهای مسلح هند به ایروان سفر کرده بود. طبق گزارشهای منتشر شده از سوی وزارت دارایی هند، ارمنستان از زمان امضای توافقنامههای خرید سامانههای موشکی پیناکا و آکاش به بزرگترین خریدار تسلیحات هندی تبدیل شده است.
در رژه نظامی ارمنستان در ۲۸ مه ۲۰۲۶، طیف گستردهای از تجهیزات ساخت هند به نمایش گذاشته شد و این امر نشان داد که روابط دهلی نو و ایروان در حوزه همکاریهای دفاعی در مدت زمان کوتاهی اهمیت قابل توجهی یافته است. در واقع، خاطرات تاریخی مربوط به نسلکشی ارامنه و همچنین نقش ترکیه در حمایت از آذربایجان در مناقشه قرهباغ، همچنان دو کشور را در موقعیتی متعارض قرار داده است.
نتیجهگیری
راهبرد محاصره ترکیه از سوی هند در غرب آسیا را میتوان تا حد زیادی واکنشی به همکاریهای دفاعی میان پاکستان و ترکیه دانست. در شرایط کنونی، غرب آسیا شاهد شکلگیری ائتلافهایی از کشورهای همسو است که برای بقا، امنیت و افزایش نفوذ منطقهای خود رقابت میکنند. در این چارچوب، هند تلاش دارد نقش فزاینده ترکیه در منطقه را مهار کند.
هند و ترکیه در گذشته معمولاً از رویارویی مستقیم پرهیز میکردند، اما اکنون در وضعیتی قرار گرفتهاند که رویکردهای ژئوپلیتیکی آنها بیش از پیش واگرایانه شده است. با این حال، هرچند این روند میتواند چالشهایی تازه ایجاد کند، اما از طریق احترام متقابل و گفتوگو همچنان میتوان زمینههایی برای همکاری و مدیریت اختلافات به جای تقابل مستقیم حفظ کرد.
منبع: اندیشکده زاویه
