در گذار از دوران «جنگهای سایه» به عصر «بازدارندگی ملموس»، وقایع شامگاه دیماه ۱۴۰۴، فصلی نو در معادلات امنیتی منطقه گشوده است. برخلاف سناریوهای مهآلودِ «عملیات پرچم دروغین»، اکنون با یک «کنش نظامی صریح و هدفمند» روبرو هستیم که پیامدهای آن فراتر از یک درگیری مرزی، بر کلِ ساختار امنیتی خلیج فارس و قواعد حاکم بر تنگه هرمز اثرگذار است. این اقدام، نه یک تصادف نظامی، بلکه یک «پیام استراتژیک» برای مدیریت تهدیدهای فرامنطقهای و بازگرداندن توازن قدرت به جریان اصلی منطقه است.
۱. تحلیل عملیاتی: گذار از «جنگ مهارشده» به «بازدارندگی مقتدرانه»
از منظر «دکترینهای نظامی مدرن»، هدف قرار دادن زیرساختهای حساس در پاسخ به حرکات پنهان ناوگانهای فرامنطقهای (مانند: حرکت ناوهای رادارگریز از بنادر امارات)، نشاندهنده تغییر در سطحِ پاسخگویی است.
– منطقِ عملیات: استفاده از موشکهای کروز و پهپادهای انتحاری، فراتر از یک حمله تدافعی، یک «عملیات ضربتی بازدارنده» است. هدف از این اقدام، نشان دادن تواناییِ «دسترسی دقیق» و «توانایی پاسخگویی در عمق» است تا هرگونه تلاش برای تسخیر یا انسداد تنگه هرمز، هزینهای غیرقابل تحمل برای بازیگران تسهیلکننده آن داشته باشد.
۲. توازن قدرت و مدیریت تهدیدهای «رادارگریز»
یکی از پیچیدهترین چالشهای امنیت بینالملل، مقابله با تهدیدات پنهان است. اقدام ایران در واکنش به حرکت ناوهای آمریکایی با رادار خاموش، نشاندهنده ارتقای سطح «آگاهی موقعیتی» و توانایی شناسایی تهدیدات در لایههای پنهان است.
– این رویکرد، پیام روشنی به «نقشآفرینان ثانویه» ارسال میکند: همکاری با قدرتهای فرامنطقهای در جهت مقابله با حاکمیت ملی ایران، دیگر نمیتواند در سایه و بدون هزینه باقی بماند. این اقدام، در واقع «هزینهِ همراهی با تهدید» را به شدت افزایش داده است.
۳. پیامدهای ژئوپلیتیک بر قواعد حاکمیت در تنگه هرمز
این واقعه، معادلات حقوقی و سیاسی تنگه هرمز را بازتعریف میکند:
– تثبیت حاکمیت: ایران با این اقدام، «قواعد بازی» را از حالتِ «تنشهای پراکنده» به حالت «بازدارندگی متقابل» تغییر داد. این یعنی امنیت تنگه هرمز، از گروِ «حضور نظامی فرامنطقهای» نیست، بلکه در گروِ «پذیرش حاکمیت ایران» است.
– تغییر در رفتار بازیگران منطقهای: این اقدام، بازیگران منطقه را به بازنگری در «الگوی همکاریهای امنیتی» با ایالات متحده وامیدارد؛ چرا که اکنون مشخص شده است که هرگونه اقدام برای تغییر وضعیت موجود، با واکنشهای نظامی مستقیم و دقیق روبرو خواهد شد.
۴. سناریوهای آینده: از «ثبات مقتدرانه» تا «توازن جدید»
پس از این رخداد، منطقه در برابر دو مسیر اصلی قرار دارد:
– سناریوی اول (بازگشت به ثبات بر پایه احترام): بازیگران منطقه با درک هزینههای نظامی جدید، به سمت عقبنشینی از همراهی با اقدامات تهاجمی فرامنطقهای حرکت میکنند تا ثبات اقتصادی و امنیتی خود را حفظ کنند.
– سناریوی دوم (تنش مهارشده): تداوم رقابت در لایههای زیرین، که در آن هر دو طرف (ایران و متحدانش) تلاش میکنند بدون ورود به جنگ تمامعیار، مرزهای نفوذ و بازدارندگی خود تا دریای سرخ را حفظ کنند.
نتایج وقایع دیماه، نقطهی عطفی در «دکترین دفاعی ایران» است. ایران با عبور از لایههای مبهمِ «جنگهای سایه» و ورود به مرحله «بازدارندگی مستقیم»، نشان داد که توانایی و ارادهی لازم برای حفاظت از گلوگاههای حیاتی خود و مقابله با تهدیدات پنهان را داراست. این اقدام، نه تنها یک پاسخ نظامی، بلکه یک «سندِ سیاسی-نظامی» برای بازگرداندن نظم و حاکمیت به خلیج فارس است.
نویسنده: دکتر محمدباقر عباسی مدرس علوم سیاسی و روابط بین الملل دانشگاه
