درحالی که رژیم صهیونیستی طی سالهای اخیر نشان داده که به هیچ توافقی پایبند نبوده و عمدتاً برنامههای خود را از مسیر نظامی پیش میبرد، با این حال دولت موقت سوریه به رهبری ابومحمد الجولانی که در برابر حملات مداوم تلآویو درمانده است، بار دیگر به گزینه دیپلماسی متوسل شده تا شاید راهی برای پایان جنگافروزیهای این رژیم بیابد. بنابراین، پس از چندین دور گفتگوی محرمانه، دور جدیدی از مذاکرات میان مقامات دو طرف قرار است برگزار شود.
در این چارچوب، شبکه ۱۲ تلویزیون صهیونیستی به نقل از منابع صهیونیستی گزارش داد که قرار است مسئولان بلندپایه سوری و صهیونیست روز دوشنبه در پاریس جمع شوند تا مذاکرات در خصوص توافق امنیتی میان تلآویو و دمشق را از سر بگیرند. این مذاکرات ۲ روزه خواهد بود و تام باراک فرستاده دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا به سوریه و اسعد الشیبانی وزیر خارجه رژیم جولانی در کنار یک تیم اسرائیلی در آن مشارکت خواهند داشت.
خبرگزاری فرانسه اعلام کرد که این سفر در چارچوب فشارهای دولت ترامپ بر اسرائیل و سوریه انجام میشود، با هدف دستیابی به تفاهمی که وضعیت امنیتی در مرز بین آنها را تثبیت کند و اولین گام احتمالی به سوی عادیسازی روابط دیپلماتیک در آینده باشد. دیدگاهی که به نظر میرسد با توجه به فاصله زیاد انتظارات و اهداف دو طرف از محتوای توافق، غیرواقعبینانه است.
پیش زمینه گفتگوها
نشانههای اولیه تلاش برای دستیابی به توافق امنیتی میان دمشق و تلآویو از خردادماه گذشته نمایان شد و رسانههای سوری و عبری از شروع گفتگوها در چارچوب توافق آتشبس سال ۱۹۷۴ خبر دادند و تأیید کردند که تماسهای مستقیم میان دو طرف برقرار شده است. نخستین دور مذاکرات رسمی در باکو برگزار شد و ابومحمد الجولانی در جریان سفر خود به جمهوری آذربایجان، گفتگوی محرمانهای با هیئت صهیونیستی انجام داد. در ماه آگوست (مرداد) گزارشهایی منتشر شد که نشان میداد مذاکرات وارد مرحلهای پیشرفتهتر شده و مقامات سوری نیز از پیشرفت در مذاکرات سخن گفتند. در سپتامبر (شهریور) گذشته دور دیگری از گفتگوها بار دیگر در باکو برگزار شد.
آخرین جلسه دو طرف نیز حدود دو ماه پیش انجام شد که به دلیل اختلافات جدی میان طرفین و همچنین استعفای ران درمر، مذاکرهکننده ارشد پیشین تلآویو روند گفتگوها متوقف گردید. بنابراین، نشست پاریس به عنوان پنجمین دور مذاکرات شناخته میشود.
با توجه به اصرار صهیونیستها بر عدم عقبنشینی از مناطقی که پس از سقوط دولت بشار اسد اشغال کردهاند، پیشرفت چندانی در مذاکرات گذشته گزارش نشده و تلاشها برای حل و فصل اختلافات بینتیجه مانده است. با این حال برخی رسانهها به نقل از منابع غیررسمی احتمال رسیدن به توافق را در این دور از مذاکرات مطرح کردهاند.
به گزارش نشریه اکسیوس، در این دور از مذاکرات، اسرائیل پیشنهادی ارائه کرده که شامل ایجاد مناطق حائل امنیتی در جنوب غربی دمشق و اعمال منطقه پرواز ممنوع بر هواپیماهای سوری در مناطق نزدیک مرز، در ازای عقبنشینی نیروهای صهیونیستی از سرزمینهای سوریه که اخیراً وارد آنها شدهاند و در عین حال حفظ حضور استراتژیک در مکانهای خاص مانند کوه هرمون میشود.
اهداف تلآویو از امضای توافق امنیتی با دمشق
اهداف رژیم صهیونیستی از ورود به روند مذاکره با سوریه و تلاش برای امضای یک توافق امنیتی را میتوان در چارچوب راهبرد کلان این رژیم برای مدیریت تهدیدات پیرامونی و بازتعریف موازنه قدرت در سوریه پس از تحولات جدید بررسی کرد.
سوریه در طول دهههای گذشته یکی از ارکان اصلی محور مقاومت به شمار میرفت و با ایجاد توانمندیهای متنوع، تهدیدهای جدی و مستمری را متوجه سرزمینهای اشغالی کرده بود. بنابراین، با فروپاشی دولت بشار اسد، تلآویو این مقطع را فرصتی کمسابقه میداند تا با بهرهبرداری از شرایط جدید، جایگاه مقاومتی سوریه را به طور بنیادین تضعیف کند. در همین چارچوب، کابینه نتانیاهو میکوشد با اعمال محدودیتهای هدفمند بر توان نظامی، اطلاعاتی و میدانی دمشق، نقش بازدارنده آنرا به حداقل برساند و لذا توافق امنیتی ابزاری است برای تحمیل تعهدات بر دولت موقت سوریه که عملاً راه هرگونه بازسازی ظرفیتهای دفاعی و بازگشت هویت مقاومتی موجود در روحسیه ملی سوریها به ساختار سیاسی و حتی شکلگیری سوریهای مقتدر و با حاکمیت یکپارچه سرزمینی را مسدود میکند.
تسلط کامل رژیم صهیونیستی بر آسمان سوریه یکی از اهداف کلیدی است که نتانیاهو با جدیت آن را پیگیری میکند. در سالهای گذشته، با سوء استفاده از شرایط ویژه ناشی از بحران داخلی سوریه، نیروی هوایی این رژیم رویکرد آسمان باز را برای انجام عملیاتهای تهاجمی در عمق خاک سوریه و استفاده از آسمان این کشور به عنوان پل هوایی دسترسی به مناطق دیگر پیگیری کرده است. از اینرو، یک توافق امنیتی میتواند این برتری را به شکل رسمی تثبیت کرده و محدودیتهایی جدی بر سامانههای پدافندی دمشق تحمیل کند تا تلآویو بتواند آزادی عمل خود در عملیات هوایی را حفظ کند. این برتری هوایی نه تنها ابزاری مهم برای فشار سیاسی و جمعآوری اطلاعات است بلکه امکان اجرای حملات پیشدستانه را نیز فراهم میآورد. همزمان، با افزایش تنشها میان ایران و رژیم صهیونیستی، کابینه نتانیاهو قصد دارد در صورت هرگونه درگیری احتمالی بتواند به راحتی از حریم هوایی سوریه برای عملیات علیه اهداف ایرانی بهرهبرداری کند و از این مسیر، مزیت استراتژیک خود را در منطقه حفظ نماید.
از سوی دیگر، تسلط بر منطقه جولان اشغالی و دیگر مناطق جنوب سوریه یکی از اهداف راهبردی و حساس تلآویو به شمار میرود. مقامات صهیونیستی بارها تأکید کردهاند که جنوب سوریه باید عاری از سلاح باشد و یسرائیل کاتس، وزیر جنگ این رژیم اخیراً اعلام کرده که تلآویو حتی «نیممیلیمتر» از مناطق اشغالی عقبنشینی نخواهد کرد. بنابراین، کابینه نتانیاهو تلاش دارد با بهرهگیری از مذاکرات امنیتی، وضعیت کنونی مناطق اشغالی را به یک «واقعیت تثبیت شده» تبدیل کرده و هرگونه ادعای دمشق برای بازپسگیری این سرزمینها در آینده را خنثی کند.
همچنین، ورود تلآویو به مسیر مذاکره و ارائه چهرهای دیپلماتیک، ابزاری راهبردی برای کاهش فشارها و انتقادات بینالمللی، بهویژه از کشورهای عربی، فراهم میآورد. همزمان با مذاکرات سیاسی، این رژیم میتواند اقدامات میدانی خود در سوریه را تحت عنوان «ضرورتهای امنیتی» توجیه کرده و حضور در میز مذاکرات را به وسیلهای برای مشروعیتبخشی تبدیل کند.
مهار نفوذ ترکیه و محدود کردن تحرکات نظامی آن در سوریه نیز از اهداف راهبردی تلآویو بهشمار میرود. رژین صهیونیستی از گسترش نفوذ آنکارا در سوریه نگرانیهای جدی دارد. تلآویو پیشتر با حملات هدفمند به پایگاههای ترکیه نشان داده بود که نمیتواند حضور آنکارا در نزدیکی سرزمینهای اشغالی را تحمل کند و قصد دارد مانع ایجاد یا گسترش پایگاههای نظامی ترکیه در خاک سوریه شود. از اینرو، در چشم انداز دولت نتانیاهو توافق امنیتی با دمشق باید ابزاری کلیدی برای محدود کردن آزادی عمل ترکیه و حفظ برتری رژیم صهیونیستی در معادلات سوریه باشد.
دورنمای تاریک توافق امنیتی
با وجود تلاشهای دیپلماتیک آمریکا برای سوق دادن تلآویو به سمت امضای توافق امنیتی با جولانی، اظهارات چهرههای شاخص کابینه صهیونیستی نشان میدهد که این تلاشها احتمالاً به نتایج ملموس و پایدار منجر نخواهد شد. هرچند تلآویو ممکن است در میز مذاکرات خواستههای خود را به دولت جولانی تحمیل و امتیازات مدنظر را دریافت کند اما نتانیاهو و همراهانش همچنان حکومت جدید سوریه را تهدیدی بالقوه و غیرقابل اعتماد برای توافق میبینند، حتی با نادیده گرفتن اینکه میان راهبرد ژئوپلتیکی تلآویو و دولت موقت جولانی درباره آینده سوریه و ساختار سیاسی آن فرسنگها فاصله وجود دارد.
چند ماه پیش، نتانیاهو تأکید کرد که تلآویو هرگز اجازه نخواهد داد حاکمان جدید سوریه در جنوب دمشق مستقر شوند. او همچنین رفتار الجولانی پس از بازگشت از کاخ سفید را شدیداً محکوم کرده و گفت: «الجولانی از واشنگتن بازگشته و مغرور است، و شروع به اقداماتی کرده که ما آن را نمیپذیریم».
یسرائیل کاتس نیز پیشتر اعلام کرده بود که تلآویو به الجولانی اعتمادی ندارد و هر روز او را از ارتفاعات جبلالشیخ زیر نظر میگیرند. با توجه به این اظهارات صریح مقامات صهیونیست، نمیتوان به اقدامات ظاهراً دیپلماتیک تلآویو دلخوش بود و توافقات احتمالی تنها محدود به تاکتیکهای فشار و مدیریت صحنه به نفع اسرائیل خواهد بود.
هدف اصلی رژیم صهیونیستی، ایجاد یک سوریه ضعیف و تجزیه شده در مرزهای اراضی اشغالی است، زیرا در غیاب یک دولت قدرتمند در دمشق، تلآویو میتواند با آسودگی بیشتری پروژههای اشغالگرانه و توسعهطلبانه خود را پیش ببرد. در همین چارچوب، حمایت هدفمند از گروههای اقلیت از جمله دروزیها و کردها، نه از سر دغدغههای انسانی بلکه با هدف ایجاد شکافهای داخلی و تقویت بازیگران رقیب دمشق صورت میگیرد. این سیاست عامدانه، با تشدید ناامنی و بیثباتی در سوریه بستر لازم برای تداوم و گسترش مداخلات امنیتی و نظامی اسرائیل را فراهم میسازد و معادلات این کشور را به نفع تلآویو تغییر خواهد داد.
مسئله دیگری که در محاسبات تلآویو برجسته است، نگاه دولت نتانیاهو به الجولانی به عنوان چهرهای ضعیف و فاقد صلاحیت لازم برای اداره سوریه است. از نگاه مقامات صهیونیست، هرچند الجولانی بر کرسی ریاست سوریه تکیه زده است اما نه در میان افکارعمومی و سطح منطقهای و بینالمللی و نه حتی در بین گروههای مسلح از مشروعیت واقعی برخوردار نیست و در نتیجه، نمایندهای معتبر برای امضای توافقهای راهبردی و امنیتی بهشمار نمیرود.
علاوهبراین، وابستگی سیاسی الجولانی به بازیگرانی چون ترکیه و عربستان نیز بر نگرانیهای تلآویو افزوده است. به همین دلیل، نتانیاهو عملاً از بهرسمیت شناختن او خودداری کرده و تمایلی ندارد با دولتی که آنرا فاقد استقلال و اقتدار میداند، وارد مذاکرات سرنوشتساز شود.
در مجموع، باتوجه به تجربه بدعهدیهای رژیم صهیونیستی در لبنان و غزه و نقض مداوم توافقات آتشبس، چشمانداز توافق احتمالی میان تلآویو و دمشق نیز تاریک به نظر میرسد، زیرا راهبرد نتانیاهو در منطقه بر توسعهطلبی بنا شده است و حتی اگر توافقی امضا شود، حملات اسرائیل به سوریه متوقف نخواهد شد و این توافق تنها پوششی برای توجیه و ادامه سیاستهای تجاوزکارانه تلآویو خواهد بود.
منبع: الوقت
